Əli əleyhissəlam haqqında
Əli ibn Əbu Talib əleyhissəlam İslam tarixində ən önəmli və möhtəşəm şəxsiyyətlərdən biridir. O, həm tarixi, həm dini, həm də əxlaqi baxımdan müsəlmanlar üçün misilsiz bir nümunədir. Onun həyatı, biliyi, fəzilətləri və Allah yolunda göstərdiyi sədaqət daim öyrənilməyə və örnək götürülməyə layiqdir.
- Nəsəbi və Doğumu
Əli (ə.s) Peyğəmbərimizin (s.a.s) əmisi oğlu və kürəkəni idi. Atası Əbu Talib, anası Fatimə bint Əsəd idi. O, hicrətdən 23 il əvvəl (təqribən miladi 600-cü ildə) Kəbənin içində dünyaya gəldi. Bu, İslam tarixində misilsiz bir hadisədir — Kəbədə doğulan yeganə insandır.
- İlk İman Gətirənlərdən
Əli (ə.s) İslamı qəbul edən ilk kişilərdən (əksər mənbələrdə isə ilk kişi) idi. Hətta bəzi rəvayətlərdə deyilir ki, o zaman uşaq yaşda olsa da, Peyğəmbərin (s.a.s) dəvətinə dərhal “bəli” demiş və iman gətirmişdi.
- Elm və Hikmət Dənizi
Əli (ə.s) Quran və sünnənin ən dərin bilicisi idi. Peyğəmbər (s.a.s) buyurmuşdur:
- “Mən elmin şəhəriyəm, Əli isə onun qapısıdır.”
(Əhli-sünnə və Şiə mənbələrində bu hədis geniş şəkildə qeyd olunmuşdur.)
Əlinin (ə.s) xütbələri, məktubları və hikmətli kəlamları toplanaraq “Nəhcül-Bəlağə” adlı əsərdə cəmlənmişdir. Bu kitab təkcə dini deyil, fəlsəfi və ədəbi baxımdan da bəşər düşüncəsinə böyük təsir göstərmişdir.
- Şücaət və Fədakarlıq
Əli (ə.s) Bədir, Uhud, Xəndək, Xeybər kimi döyüşlərdə misilsiz qəhrəmanlıq göstərmişdir. Xüsusilə Xeybər qalasının fəthi zamanı onun şücaəti dillər əzbərinə çevrilmişdir. Peyğəmbər (s.a.s) bu döyüşdə buyurdu:
- “Sabah bayrağı elə bir kəsə verəcəyəm ki, Allah və Onun Rəsulu onu sevir, o da Allahı və Onun Rəsulunu sevir…”
Bu şərəfə yalnız Əli (ə.s) nail oldu.
- Xilafəti və Şəhadəti
Peyğəmbərdən (s.a.s) sonra müxtəlif səbəblərdən Əli (ə.s) dərhal xəlifə olmadı. Lakin üç xəlifədən sonra, Hicri 35-ci ildə xalqın təkidi ilə xəlifə oldu. Onun xilafəti dövrü daxili fitnələrlə dolu olsa da, o, daim ədalətə, haqq və haqlının tərəfinə sadiq qaldı.
Əli (ə.s) Hicri 40-cı ilin Ramazan ayının 19-da Kufə məscidində sübh namazı zamanı ibadət halında ikən ibn Mülcəm adlı xəvaricin zərbəsi ilə yaralandı və 21 Ramazanda şəhid oldu.
Onun son sözlərindən biri belə idi:
- “Qəsəm olsun Kəbənin Rəbbinə, nicat tapdım!”
- Əhli-Beyt və Ruhani İrsi
Əli (ə.s) İslam dünyasında Əhli-Beytin başçısı, imamların birincisi və Əhli-Beyt məktəbinin təməl daşıdır. O, sadəcə bir hökmdar və döyüşçü deyil, həm də dərin ruhani və mənəvi bir rəhbərdir. Onun əxlaqı, təqvası, ədaləti və təvazökarlığı təkcə müsəlmanlar deyil, qeyri-müsəlman filosoflar tərəfindən də yüksək qiymətləndirilmişdir.
- İmamət nədir?
İmamət – İslam ümmətinə ilahi rəhbərliyin davamıdır. İmam, Allah tərəfindən seçilmiş, günahsız (məsum), elm və hikmət sahibi bir rəhbərdir. O, təkcə dini hökmləri izah edən deyil, həm də ümmətin ruhani və siyasi yol göstərəni sayılır.
- İmam Əlinin (ə.s) imamətə təyin olunması
Əhli-Beyt (ə) məktəbinə əsasən, Peyğəmbər (s.a.s) öz həyatında Əli (ə.s)-ı açıq şəkildə imam və canişin olaraq təyin etmişdir. Bu təyinatlar bir neçə əsas hadisədə özünü göstərir:
- Qədir-Xum hadisəsi (Hicri 10-cu il)
Peyğəmbər (s.a.s) Həccdən qayıdarkən Qədir-Xum adlı bir yerdə dayanaraq minlərlə insanın qarşısında belə buyurdu:
- “Mən kuntu məvlahu, fə haza Əliyyun məvlahu. Allahummə vali mən valah, və ʿadi mən ʿadah…”
(“Mən kimin mövlası ,rəhbəriyəmsə, Əli də onun mövlasıdır. Allahım! Onu sevəni sev, ona düşmən olanla düşmən ol…”)
Bu hədis, həm şiə, həm də əhli-sünnə mənbələrində rəvayət olunmuşdur (məsələn: Əhməd ibn Hənbəl, Tirmizi, Nəsai və s.).
- Təbirdə vəzifələndirilmə (da’vətü zül-‘əşirə)
Peyğəmbər (s.a.s) öz qohumlarını İslam dininə dəvət edərkən buyurdu:
- “Aranızdan kim mənə yardım edər və bu işdə mənim canişinim olar?”
Əli (ə.s) ayağa qalxaraq: “Ya Rəsuləllah! Mən sənə yardım edərəm!” — deyə cavab verdi.
Peyğəmbər (s.a.s) buyurdu:
- “Bu mənim qardaşım, vəsim və canişinimdir.”
- İmamətin əsas xüsusiyyətləri Əli (ə.s)-da necə təzahür etdi?
- Elmi məqamı
Peyğəmbər (s.a.s) buyurmuşdur:
- “Mən elmin şəhəriyəm, Əli onun qapısıdır.”
-
- Məsumiyyət
Əhli-Beyt imamları, o cümlədən Əli (ə.s), günahdan uzaq, məsum sayılır. Bu, onların söz və əməllərinə tam etimad edilməsini təmin edir.
- İlahiləşmiş rəhbərlik
Əli (ə.s)-ın rəhbərliyi yalnız xalqın seçimi ilə deyil, Allahın əmri və Peyğəmbərin təbliği ilə təsdiq olunmuşdur. Quranda da buyurulur:
- “Ey Peyğəmbər! Rəbbindən sənə nazil ediləni təbliğ et. Əgər bunu etməsən, elə bil, Onun risalətini çatdırmamısan…”
(Maidə surəsi, 67)
- İmamət və xilafət fərqi
Əhli-Beyt məktəbinə görə, xilafət – siyasi idarəçilik, imamət isə – mənəvi və ilahi rəhbərlikdir. Xəlifə xalq tərəfindən seçilə bilər, amma imam yalnız Allah tərəfindən təyin edilə bilər.
- İmamətin təsiri və mirası
Əli (ə.s) yalnız dövrünün deyil, bütün zamanların imamı kimi qəbul olunur. Onun rəhbərliyi yalnız xilafət dövrü ilə məhdudlaşmır. O, birinci imam olaraq digər on bir imamın mənəvi rəhbərliyinin təməlini qoymuşdur.
“Mən elmin şəhəriyəm, Əli onun qapısıdır.
Mənbə:
Hədisi bir çox sünni və şiə alimləri nəql etmişdir:
Tirmizi, Səhih, 5/637 (zəif isnadla)
Hakim Nişapuri, Mustədrək əl-Hakim, 3/126 – Hakim deyir: bu hədis “səhih isnad”ladır.
Əhməd ibn Hənbəl, Fəzailus-Səhabə, 2/635
İbn Həcər Heytəmi, Əs-Səvaiqul-Muhrəqə, s. 107
Şiə mənbələrində isə:
Şeyx Səduq, İləlüş-Şəraiyə
Şeyx Tusi, Əmali
Əllamə Məclisi, Biharul-Ənvar, c. 40
Qədir-Xum hədisi: “Mən kimin mövlasıyam, Əli də onun mövlasıdır…”
Mənbə:
Əhməd ibn Hənbəl, Müsnəd, c. 4, s. 281
Nəsai, Xasaisu Əmiril-Mu’minin, s. 29-30
Tirmizi, Səhih, c. 5, h. 3713
İbn Macə, Sünən, h. 121
Hakim Nişapuri, Mustədrək, 3/109 – “Səhihdir”
Zəhəbi, Talkhisul-Mustədrək – “səhihdir” təsdiqləmişdir.
Şiə mənbələrində:
Şeyx Səduq, əl-İtqad, Əmali
Allamə Məclisi, Biharul-Ənvar, c. 37
“Bu mənim qardaşım, vəsim və canişinimdir.” (daʿvətü zül-ʿəşirə)
Mənbə:
İbn İshaq, Siyrət, nəql edən: İbn Hişam, c. 1, s. 245
Tabəri, Tarix, c. 2, s. 217
Əhməd ibn Hənbəl, Müsnəd, c. 1, s. 111
Şiə mənbələrində:
Şeyx Tusi, Əmali
Allamə Məclisi, Biharul-Ənvar, c. 18 və 38
“Ey Peyğəmbər! Rəbbindən sənə nazil ediləni təbliğ et…” (Maidə, 67)
Quran ayəsi:
Bu ayənin Qədir-Xum hadisəsi ilə bağlı olduğu bir çox təfsir kitablarında qeyd olunmuşdur:
Əl-Əlusi, Ruhul-Məani, təfsiri Maidə, 67
Fəxru Razi, Təfsirul-Kəbir
Şeyx Təbərsi, Məcməul-Bəyan
Əllamə Təbatəbai, əl-Mizan, təfsirində